Wystąpienie KSN do NIK i PIP ws. nieprawidłowości w naliczaniu i wydatkowaniu ZFŚS w uczelniach

Pan Jacek JEZIERSKI
Prezes Najwyższej Izby Kontroli

Pani Iwona HICKIEWICZ
Główny Inspektor Pracy


Dotyczy: nieprawidłowości w zakresie naliczania i wydatkowania środków zakładowego funduszu świadczeń socjalnych w uczelniach publicznych.

Do Krajowej Sekcji Nauki NSZZ „Solidarność” , zrzeszającej zakładowe organizacje związkowe z wielu wyższych uczelni, docierają niepokojące informacje o coraz liczniejszych nieprawidłowościach, związanych z naliczaniem i wydatkowaniem środków zakładowego funduszu świadczeń socjalnych w uczelniach publicznych. Sygnały te mają tendencję narastającą, a nieprawidłowości sygnalizowane przez
organi zacje związkowe pokazują, że w odniesieniu do poszczególnych uczelni w grę wchodzą kwoty sięgające nawet kilkunastu milionów złotych (!). Środki te pochodzą z dotacji budżetowych, przekazywanych przez ministrów nadzorujących uczelnie (art. 92 i nast. ustawy z dnia 27 lipca 2005 r. – Prawo o szkolnictwie wyższym, j.t. Dz. U. z 2012 r., poz. 572 z późn. zm.; dalej: P.s.w.), a więc są to środki publiczne.

Mimo, iż zgodnie z art. 101 ust. 4 P.s.w. roczne sprawozdania finansowe uczelni podlegają badaniu przez
biegłego rewidenta, to okazuje się, że w praktyce rewidenci nie interesują się stanem i prawidłowością naliczania zakładowego funduszu świadczeń socjalnych. Przykładowo: w Uniwersytecie Warmińsko-
Mazurskim w Olsztynie corocznie biegli rewidenci wydawali po zytywne opinie na temat gospodarowania budżetem uczelni, a mimo to przed Sądem Okręgowym w Olsztynie, po długotrwałym procesie, została zawarta ugoda pomiędzy stronami (uczelnią a wszystkimi związkami zawodowymi), na mocy której władze Uniwersytetu zobowią zały się do przekazania na konto zakładowego funduszu świadczeń socjalnych należnej kwoty w wysokości ponad 19 mln zł, tytułem zaniżonych odpisów na fundusz w latach 2005 - 2008.
Zgodnie z art. 157 ust. 1 P.s.w.: „Dla pracowników uczelni publicznych tworzy się odpis na zakładowy fundusz świadczeń socjalnych w wysokości 6,5% planowanych przez uczelnię rocznych wynagrodzeń  osobowych”. Ponadto przepis art. 157 ust. 3 P.s.w. obliguje do naliczenia na jednego byłego pracownika  uczelni publicznej będącego emerytem lub rencistą odpisu w wysokości 10% rocznej sumy najniższej emerytury lub renty z roku poprzedniego, ustalonej zgodnie z art. 94 ust. 2 pkt 1 lit. a ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (j.t. Dz. U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 z późn. zm.). Oba wymienione odpisy tworzą w uczelni publicznej jeden fundusz (art. 157 ust. 4 P.s.w.). Jednocześnie ustawodawca przyjął, że powyżej przytoczone normy prawne mają charakter lex specialis w stosunku do przepisów ustawy z dnia 4 marca 1994 r. o zakładowym funduszu świadczeń socjalnych (j.t. Dz. U. z 2012 r. poz. 592 z późn. zm.), które stosuje się w sprawach nie uregulowanych w P.s.w.

W związku z działaniami Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego, zmierzającymi do zwiększenia autonomii uczelni publicznych, po wejściu w życie P.s.w. dotacja budżetowa przekazywana jest bez wskazywania szczegółowego jej podziału, bowiem zgodnie z art. 100 ust. 2 P.s.w.: „Uczelnia publiczna  prowadzi samodzielną gospodarkę finansową na podstawie planu rzeczowo - finansowego, zatwierdzanego przez senat uczelni, zgodnie z przepisami o finansach publicznych oraz o rachunkowości”. Ciała kolegialne, jakimi są senaty uczelni, nie są przygotowane merytorycznie do kontroli prawidłowości naliczania odpisu na zakładowy fundusz świadczeń socjalnych (zfśs). W wielu uczelniach zaniżany jest odpis na zfśs, przy czym jest to dokonywane w najróżniejszy sposób, a organizacje związkowe nie zawsze mają możliwość skontrolowania działań pracodawcy, który ukrywa przed przedstawicielami załogi niektóre informacje, niezbędne do podjęcia działań zapobiegawczych.

Najczęstsze uchybienia to:
1) naliczanie zfśs od zaniżonej podstawy (nieuwzględnianie tzw. „honorariów” – części wynagrodzenia zasadniczego pracowników nauko wych i naukowo - dydaktycznych, objętej 50% kosztami uzyskania przychodów; przy obliczaniu odpisu na emerytów i rencistów uwzględnianie mniejszej ich liczby albo zaniechanie naliczenia; niedokonywanie korekty odpisu w przypadku zwiększenia rocznych środków na
wynagrodzenia; nienaliczanie odpisu od środków przeznaczonych na dodatkowe wynagrodzenie roczne);
2) nieprawidłowe wykorzystywanie środków funduszu (finansowanie wynagrodzeń niektórych pracowników, związanych z działalnością socjalną; pokrywanie kosztów remontów i wyposażenia obiektów socjalnych; wypłacanie świadczeń bez zachowania kryterium socjalnego).

Stosowane są także bardziej wyrafinowane mechanizmy, np. zakup nieruchomości ze środków zfśs z przeznaczeniem na działalność socjalną, a po kilku latach sprzedaż nieruchomości z przekazaniem uzyskanych środków na inny rachunek uczelni; zawłaszczanie środków ze spłat pożyczek i kierowanie ich na inny rachunek uczelni.

W obliczu trudnej i niepewnej sytuacji finansowej wielu uczelni, rektorzy coraz częściej traktują środki zfśs jako rezerwę i nieoprocentowany kredyt, „pożyczając” środki zfśs, które – z mocy art. 12 ust. 1 ustawy o zfśs – winny być gromadzone na odrębnym rachunku bankowym. Ponieważ organizacje związkowe najczęściej nie mają  możliwości uzyskania wszystkich informacji, związanych z operacjami prowadzonymi z udziałem środków z zfśs, dlatego zdarza się, że środki „pożyczone” przez pracodawcę
nie są zwracane na rachunek zfśs.

Wprawdzie zakładowe organizacje związkowe zostały wyposażone przez ustawodawcę w legitymację procesową przed sądem pracy do dochodzenia od pracodawcy zwrotu środków zfśs wydatkowanych niezgodnie z przepisami lub przekazania należnych środków na zfśs (art. 8 ust. 3 ustawy o zfśs), jednakże stwarza to po stronie związków zawodowych określone problemy, związane z pozyskaniem dowodów, zaangażowaniem profesjonalnego pełnomocnika, a także powstaniem otwartego konfliktu z pracodawcą. Ponadto nie wszystkie nielegalne działania pracodawcy nadają się do dochodzenia w tym trybie.

W związku z tym, dostrzegając narastające w wielu uczelniach problemy, związane z gospodarowaniem środkami zfśs, Krajowa Sekcja Nauki NSZZ „Solidarność” zwraca się z uprzejmą prośbą o zainteresowanie opisanymi wyżej problemami przez wyspecjalizowane organy kontrolne.

Najwyższa Izba Kontroli, jako konstytucyjny organ kontroli państwowej, jest uprawniona m.in. do kontroli działalności państwowych osób prawnych (art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 23 grudnia 1994 r. o Najwyższej Izbie Kontroli, j.t. Dz. U. z 2012 r. po z. 82 z późn. zm.), a takimi są właśnie publiczne wyższe uczelnie (art. 12 P.s.w.). Dopuszczalny zakres kontroli jest bardzo szeroki, bowiem obejmuje legalność, gospodarność, celowość i rzetelność (art. 5 ust. 1 ustawy o NIK).

Z kolei Państwowa Inspekcja Pracy jest organem powołanym do sprawowania nadzoru i kontroli przestrzegania prawa pracy (art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 13 kwietnia 2007 r. o Państwowej Inspekcji Pracy, j.t. Dz. U. z 2012 r. poz. 404 z późn. zm.), przy czym na mocy przepisów powołanej ustaw y oraz art. 12a ust. 2 ustawy o zfśs inspektorzy pracy są uprawnieni do występowania do sądu grodzkiego z wnioskiem
o ukaranie w przypadku stwierdzenia popełnienia wykroczenia polegającego nanaruszeniu przepisów ustawy o zakładowym funduszu świadczeń socjalnych.


W wyniku przeprowadzonych uprzednio działań kontrolnych Najwyższej Izby Kontroli wykazanych w
Informacji o wynikach kontroli wykorzystania środków publicznych przez szkoły wyższe (KNO - 4101 - 02/00/2010), ustalono m.in., że w 4 skontrolowanych uczelniach publicznych (spośród 27 objętych kontrolą) nielegalnie finansowano w latach 2008 - 2010 koszty działalności ze środków Zakładowego
Funduszu Świadczeń Socjalnych (ZFŚS) na kwotę 40.167,8 tys. zł. „W wystąpieniach pokontrolnych skierowanych do rektorów uczelni publicznych Najwyższa Izba Kontroli wniosła o (...) zaprzestanie wykorzystywania na finansowanie bieżącej działalności środków Zakładowego Funduszu Świadczeń Socjalnych (...)” (s. 36- 38 w/w informacji).


Powyżej przytoczone dane potwierdzają, iż w uczelni ach występują opisane nieprawidłowości, przy czym z naszego rozeznania wynika, że od czasu kontroli NIK nie tylko one nie zmalały, lecz znacząco wzrosły.

W związku z powyższym prosimy o zaplanowanie kolejnych działań kontrolnych, w celu zapobieżenia niepra widłowemu wykorzystywaniu środków publicznych – z jednoczesnym naruszeniem uprawnień pracowników uczelni.

Przewodniczący KSN NSZZ „Solidarność”
Prof. Edward Malec

Do wiadomości:
Rada Szkolnictwa Wyższego i Nauki Związku Nauczycielstwa Polskiego

© 2019 UKSW Wszelkie prawa zastrzeżone